Baruch de Spinoza

Baruch de Spinoza (1632-1677)

Monizm neutralny

Zupełnie inną od zaproponowanej przez Malebranche'a wizję świata przedstawił Spinoza. Jest ona określana jako "panteistyczna", choć pojęcie "Boga Spinozy" znacznie odbiega od powszechnie przyjętych teistycznych definicji Boga osobowego.

Wyjaśnienie problemu psychofizycznego jest u Spinozy oparte na koncepcji Boga jako Natury, jako doskonałej i jedynej substancji. Jako że nie jest to ani substancja materialna, ani duchowa, wizję Spinozy określa się mianem monizmu neutralnego. Ta radykalna orientacja monistyczna, choć swym racjonalizmem bliska Kartezjuszowi, istotnie różni ontologię spinozjańską od kartezjańskiej.

Spinoza nie mówił o dwóch obcych sobie bytach, lecz o jedynym w pełni istniejącym bycie jako całości, której składniki nie mogą istnieć samodzielnie, lecz tylko "w pewnym stopniu". Jednym z takich skończonych i niesamodzielnych w swym istnieniu bytów jest człowiek, pojęty jako "samowiedza Natury", "nośnik" świadomości.

W koncepcji Spinozy, Bóg jest "ideą siebie samego jako systemu fizycznego, i każda rzecz skończona (.) jest zarówno rzeczą fizyczną, jak i ideą, czyli tą składową bożego umysłu, który jest świadomością owej rzeczy". Wobec stwierdzenia możliwości ujęcia każdej rzeczy fizycznej jako idei tej rzeczy, Spinoza uznał ludzki umysł za ideę ludzkiego ciała jako funkcjonującej całości. Człowiek Spinozy, jako "istniejąca w Bogu idea ciała pobudzonego przez otoczenie", działa na podstawie pojawiających się w umyśle idei otoczenia i dzięki nim samozachowawczo dostosowuje się to środowiska. W koncepcji spinozjańskiej każde zdarzenie ma swoją przyczynę w prawach przyrody, jako stałej naturze Boga, oraz w warunkach to zdarzenie poprzedzających. Jak zapewniał Spinoza, wynikającej z tego determinizmu niewoli można uniknąć tylko poprzez rozumowy wgląd intuicyjny.

Według Spinozy, Bóg jako jedyna substancja, posiada nieskończona ilość atrybutów, z których ludziom znane są tylko dwa: rozciągłość i myślenie. Filozof ten uznał, że kartezjańskie założenie istnienia dwóch substancji było nieuzasadnione, wobec czego dylemat wzajemnej relacji porządku duchowego i cielesnego po prostu nie istnieje. Jeśli bowiem substancja jest jedna, to rozciągłość i myślenie mogą być tylko jej atrybutami, których współzależność nie wymaga wytłumaczenia.

Do spinozjańskiej wizji świata nawiązał na początku XX wieku psycholog i filozof amerykański William James, który w rozprawie Does Consciousness Exist? przedstawił przyrodę jako składającą się z tworzywa, które może posiadać zarówno fizyczne, jak i psychiczne aspekty (atrybuty). Spinoza bywa obecnie uznawany za zwiastuna współczesnego podejścia do problemu relacji umysłu i ciała, opartego na dualizmie własności.

 

Hasło:: Grzegorz Borawski

 

Opracowanie jest fragmentem pracy: Genealogia i ideologia Sztucznej Inteligencji.

 

piśmiennictwo

Wybrane dzieła:

• B. Spinoza, Dzieła, t. 1-2, tłum. I. Halpern, Warszawa 1914-1916.

Opracowania:

• I. Radliński, Spinoza, Warszawa 1910.
• L. Kołakowski, Jednostka i nieskończoność. Wolność i antynomie wolności w filozofii Spinozy, Warszawa 1958.
• J. Żelazna, Skończone poznanie ludzkie w filozofii Spinozy, Toruń 1995.

Więcej książek w: serwis z książkami nakanapie.pl (książki, audiobooki, e-booki).

 

w sieci

w przygotowaniu

.

© Marek Kasperski / 2000-2009

Nowości z wyd. Helion