homunkulus

Homunkulus to nic innego jak trochę archaiczna nazwa na reprezentacje korowe ciała. Nazwa ta - zdrobnienie od łac. homo - swój początek zawdzięcza koncepcjom alchemików, którzy, biorąc dosłownie dualistyczną koncepcję rozdziału pomiędzy ciałem a umysłem, sądzili, że to, co zwiemy umysłem (nasze JA) jest takim małym człowieczkiem, który siedzi gdzieś w naszej czaszce i manipulując sterami kieruje tym samym czynnościami ciała.

Nieco innego znaczenia przybrała ta nazwa dzięki Goethemu. Ten, w Fauście, pisze o homunkulusie jako o stworzonym - przez Wagnera - na sztuczny sposób człowieczku (por. Faust, cz. II, 2.). Tu sens pojęcia przybliża go do Golema (przypominam, stworzonego w XVI wiecznej Pradze przez Liwę (Löwa) ben Becalela).

Jak już wspomniałem powyżej, współcześnie terminu tego używa się sygnując rozłożenie wszystkich reprezentacji ciała w korze mózgowej (patrz rys. powyżej). Przy czym rozróżnia się dwa typy reprezentacji, ze względu na funkcje jakimi się zajmują. I tak: reprezentację ruchową (motoryczną) - kora ruchowa - i reprezentację czuciową - kora dotykowa. A dalej, uszczegóławia się powyższe rozróżnienie, biorąc pod uwagę miejsca ciała i odpowiadające im obszary mózgowe, koordynujące prace tychże miejsc.

Do pierwszej zaliczają się takie miejsca (które już są poznane i wyodrębnione) jak (wykaz ze względu na sąsiedztwo obszarów):

• palce u stóp,
  
• kostka,
  
• kolano,
  
• biodro,
  
• tułów,
  
• łokieć,
  
• nadgarstek,
  
• dłoń,
  
• palce u dłoni, osobno: mały serdeczny, środkowy, wskazujący, kciuk,
  
• szyja,
  
• brew,
  
• powieki i oczy,
  
• twarz, usta, żuchwa,
  
• język,
  
• żucie.

Do drugiej zaliczają się takie miejsca (które już są poznane i wyodrębnione) jak (wykaz ze względu na sąsiedztwo obszarów):

• jama brzuszna,
  
• krtań,
  
• język,
  
• zęby, dziąsła i żuchwa,
  
• usta,
  
• górna warga,
  
• twarz,
  
• nos,
  
• oko,
  
• palce u dłoni, osobno: kciuk, wskazujący, środkowy, serdeczny, palec mały,
  
• dłoń,
  
• nadgarstek,
  
• przedramię,
  
• łokieć,
  
• ramię,
  
• bark,
  
• głowa,
  
• szyja,
  
• tułów,
  
• biodro,
  
• noga,
  
• stopa,
  
• palce (u stóp),
  
• genitalia.

Przy czym, w reprezentacji czuciowej są obszary, które wykazują większe czucie i takie, które wykazują mniejsze (tu choćby z doświadczenia wiemy, że niespecjalnie dużo informacji możemy otrzymać dotykając coś piętą stopy, ale znacznie więcej kiedy będziemy to samo dotykać ustami). W rezultacie obszary najbardziej wyspecjalizowane są, wizualnie, karykaturalnie wyolbrzymione (patrz rys. powyżej), a są nimi

• język,
  
• twarz,
  
• dłoń,
• stopy.

Na koniec warto zwrócić uwagę na znaczenie istnienia takich homunkulusów cielesnych: Wyłączenie danego obszaru, niechybnie prowadzi do niezdolności podjęcia akcji daną częścią ciała - w przypadku uszkodzenia reprezentacji ruchowej - i niemożności czucia - w przypadku uszkodzenia reprezentacji dotykowej. Występują w rezultacie takie zaburzenia, jak np.:

ANOSOGNOZJA - brak poczucia [czucia], że dana kończyna należy do mnie; zachowanie typu: "to nie jest moja ręka".

KOŃCZYNA FANTOMOWA - poczucie [czucie] części swojego ciała, np. nogi, która została amputowana. Pionierem badań nad kończynami fantomowymi jest Dedlowe Mitchell, który opisał to zjawisko po raz pierwszy w 1871 r., w piśmie "Lippincott's Magazine of Popular Literature and Science".

W przyszłości, dzięki dalszym badaniom nad homunkulusami, być może zostanie także wyjaśniona zagadka tzw. doznań pozacielesnych. Wszak dotyczy ona zagadnienia: Jak to jest, że ja czuję, że jestem poza ciałem, czyli odnosi się do reprezentacji dotykowej.

 

Hasło: Marek Kasperski.

 

opracowania

• R. B. Illing, Zweryfikowane przez historię, w: "Świat Nauki", wyd. specjalne: Umysł, Nr 1(4)/2004, s. 98-105.
  
• S. Greenfield, Tajemnice mózgu, Wyd. Diogenes, Warszawa 1998, s. 84, 100-101.
  
• J. Ingram, Płonący dom. Odkrywając tajemnice mózgu, Prószyński i S-ka, Warszawa 1996, s. 116-121, 123-124, 135-137.

© Marek Kasperski / 2000-2008

Nowości z wyd. Helion